Như chúng ta đã biết, vào ngày 20/02/2026, Tòa án Tối cao Mỹ đã ra phán quyết khẳng định Tổng thống Donald Trump không thể áp đặt thuế quan dựa trên đạo luật IEEPA. Phán quyết này đã vô hiệu hóa toàn bộ các mức thuế đối ứng mà ông Trump thiết lập trước đó, dẫn đến việc Hải quan Mỹ thông báo ngừng thu thuế từ ngày 24/02. Tuy nhiên, ngay sau động thái của Tòa án, ông Trump đã ký lệnh hành pháp áp thuế nhập khẩu 10% đối với tất cả hàng hóa theo Mục 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974, và tiếp tục nâng mức thuế này lên 15% chỉ một ngày sau đó.
Bề ngoài, phán quyết của Tòa án giúp mức thuế quan mà nhiều quốc gia phải đối mặt khi xuất khẩu sang Mỹ giảm đáng kể. Nhưng thực tế, không phải tất cả các quốc gia đều được hưởng lợi như vậy. Bởi vì mức thuế quan đối ứng, dù có vẻ cao, nhưng sau khi đàm phán, được áp dụng một cách có chọn lọc. Trong khi mức thuế quan 15% bao trùm gần như tất cả các mặt hàng. Như vậy một số quốc gia, thực tế lại phải chịu mức thuế cao hơn trước.
Ngoài việc mức thuế thực thu có thể cao hơn, sự trở lại của tình trạng bất ổn thuế quan còn nghiêm trọng hơn. Nếu như trước đây, mỗi quốc gia chịu một mức thuế cố định và tập trung đàm phán để hạ thấp con số đó, thì hiện tại, việc áp thuế theo Mục 122 chỉ có hiệu lực tối đa 150 ngày. Sự mơ hồ về việc mức thuế sẽ ra sao sau thời hạn này gây thiệt hại cho doanh nghiệp còn lớn hơn cả bản thân mức thuế cao.
Trước tình hình đó, các quốc gia chịu ảnh hưởng như Việt Nam đang đứng trước câu hỏi lớn về chiến lược ứng phó. Trong khi Trung Quốc kêu gọi Mỹ gỡ bỏ thuế đồng loạt và có khả năng dừng mua đậu tương theo thỏa thuận sơ bộ, thì EU lại hối thúc Washington tôn trọng các cam kết đạt được hồi năm ngoái. Ở những khu vực khác, Ấn Độ chọn cách trì hoãn đàm phán, còn Malaysia và Indonesia cho biết các thỏa thuận thuế với Mỹ vẫn chưa được phê chuẩn. Phần lớn các nước hiện nay chọn phương án chờ đợi và quan sát, một động thái hợp lý vì ông Trump chắc chắn không dễ dàng để công cụ chính trị ưa thích này tuột khỏi tay, và bất kỳ hành động đối đầu trực diện nào cũng có thể dẫn đến những cuộc trả đũa khốc liệt về sau.
CÔNG CỤ THAY THẾ
Ông Trump vẫn nắm trong tay nhiều kẽ hở luật pháp để dựng lên các hàng rào mới, dù thủ tục có phần phức tạp hơn. Ngoài Mục 122 đã được sử dụng, Điều 338 của Luật Thuế quan 1930 cũng cho phép áp thuế diện rộng nhưng dễ bị cản trở bởi hệ thống tòa án do thiếu tiền lệ.
Ngược lại, các công cụ như Mục 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại 1962, hay Mục 201 và 301 của Luật Thương mại 1974 lại mang tính vững chắc hơn về mặt pháp lý. Dù các điều luật này yêu cầu phạm vi áp dụng hẹp hơn và phải trải qua quá trình điều tra chứng minh lợi ích Mỹ bị tổn hại, chúng lại có tiền lệ áp dụng rất mạnh mẽ.
Những phương án trên đã được Thẩm phán Brett Kavanaugh của Tòa Tối cao Mỹ nêu cụ thể trong một “bức thư phản đối” phán quyết của Tòa, một văn bản gần như là vẽ đường cho ông Trump, và cũng được ông Trump trích lại trong bài đăng của mình.
Nhận định của tôi trong vấn đề này là, chính quyền của ông Trump sẽ sử dụng các mục luật cho phép đánh thuế rộng để “buy time” cho các hành động pháp lý, dẫn tới các biện pháp thuế vững chắc hơn.
IEEPA VẪN CÓ TÁC DỤNG
Mặc dù phán quyết của Tòa Tối cao Mỹ cho rằng ông Trump không thể sử dụng thuế quan như một biện pháp điều tiết thương mại theo điều luật IEEPA, nhưng đồng thời nó cũng khẳng định những biện pháp điều tiết khác mà ông Trump có thể sử dụng, như hạn ngạch, hàng rào kỹ thuật, giấy phép nhập khẩu…
Điều này cũng đã được ông Trump nêu trên Truth của mình. Khả năng cao, ông Trump sẽ dùng những biện pháp này như một đòn bẩy để buộc các nước tiếp tục đàm phán thương mại.
Nói chung, việc Tòa Tối cao Mỹ bác bỏ các biện pháp thuế quan đối ứng theo luật IEEPA của ông Trump không mang lại quá nhiều điều tích cực đối với thế giới, ngoài việc thuế quan giảm trong ngắn hạn, những hành động tiếp theo của ông Trump có thể tạo thêm nhiều bất ổn và rắc rối hơn đối với nền kinh tế thế giới.